Uluslararası Taşımada Taşıma Organizatörünün Sorumluluğu Hakkında Bilgi Bülteni
- Giriş
Uluslararası ticaret kapsamında gerçekleştirilen eşya taşımalarında, taşıma faaliyetinin planlanması, uygun taşıyıcıların belirlenmesi, taşıma sözleşmelerinin kurulması ve taşıma sürecinin koordinasyonu çoğunlukla taşıma organizatörleri (freight forwarder) aracılığıyla yürütülmektedir. Türk hukukunda esas itibarıyla taşıma işleri komisyonculuğu hükümleri çerçevesinde değerlendirilen bu faaliyet, taşımanın organizasyonuna ilişkin çeşitli yükümlülükleri ve hukuki sorumlulukları beraberinde getirmektedir.
Önemle belirtmek gerekir ki taşıma organizatörünün sorumluluğu her durumda yalnızca taşımanın organizasyonuyla sınırlı değildir. Taşıma organizatörleri, taşımayı fiilen gerçekleştirmeseler dahi, mevzuatta öngörülen belirli hâllerde taşıyıcı sıfatıyla sorumlu tutulabilmekte ve taşıma sırasında meydana gelen zıya, hasar ve gecikmelerden doğan hukuki sorumluluklarla karşı karşıya kalabilmektedir.
İşbu bilgi bülteninde, taşıma organizatörünün Türk hukuku kapsamındaki hukuki statüsü, taşıyıcı sıfatıyla sorumlu tutulabileceği hâller, sorumluluğunun kapsamı ve sınırları ile uluslararası taşımacılık faaliyetlerinde karşılaşılabilecek hukuki riskler ele alınmaktadır.
- Türk Ticaret Kanunu’nda Taşıma Organizasyonu
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 917 ve devamı maddelerinde, taşıma organizatörlerinin faaliyetleri “taşıma işleri komisyonculuğu” kapsamında düzenlenmiştir. TTK m. 917 uyarınca taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesi, komisyoncunun eşyanın taşıtılmasını, gönderenin ise kararlaştırılan ücretin ödenmesini üstlendiği bir sözleşmedir. Kanun kapsamında ticari işletme faaliyeti olarak nitelendirilen taşıma işleri komisyonculuğuna, özel hükümler saklı kalmak kaydıyla, eşyanın taşınmasına ilişkin konularda taşıma sözleşmesine dair hükümler de uygulanmaktadır.
Taşıma organizatörünün temel yükümlülüğü, eşyanın bizzat taşınmasından ziyade, taşıma faaliyetinin usulüne uygun şekilde organize edilmesi ve gerçekleştirilmesinin sağlanmasıdır. Bu kapsamda taşıma araçlarının ve güzergâhının belirlenmesi, fiilî taşımayı gerçekleştirecek taşıyıcıların seçilmesi, gerekli taşıma ve ardiye sözleşmelerinin akdedilmesi, taşıyıcılara gerekli bilgi ve talimatların iletilmesi ile gönderenin tazminat haklarının güvence altına alınması, organizatörün başlıca yükümlülükleri arasında yer almaktadır.[1]
Bunun yanı sıra, eşyanın sigortalanması, ambalajlanması, işaretlenmesi ve gümrük işlemlerinin yürütülmesi gibi ilave hizmetler de taraflarca kararlaştırılması hâlinde organizatörün yükümlülükleri kapsamına girebilmektedir. Ancak aksi öngörülmedikçe organizatörün bu hizmetlere ilişkin yükümlülüğü, ilgili işlemlerin gerçekleştirilmesini sağlayacak sözleşmelerin kurulmasıyla sınırlıdır. Organizatör, sözleşmeden doğan edimlerini yerine getirirken gönderenin menfaatlerini gözetmek ve talimatlarına uygun hareket etmekle yükümlüdür.[2]
- Taşıma Organizatörünün Taşıyıcı Sıfatıyla Sorumlu Olması ve Bunun Hukuki Sonuçları
Taşıma organizatörü, TTK kapsamında belirli hâllerde taşıyıcının veya taşıyanın hak ve yükümlülüklerine tabi olabilmektedir. Nitekim taşıma giderlerini de kapsayan tek bir bedelin kararlaştırılması (TTK m. 921), taşımayı bizzat üstlenmesi (TTK m. 926) veya farklı gönderenlere ait eşyaları kendi hesabına yapılan bir taşıma sözleşmesi kapsamında birlikte taşıtması (TTK m. 927) hâllerinde, organizatör taşıyıcı veya taşıyan gibi sorumlu olabilmektedir.
Taşıyıcı sıfatıyla sorumlu olmanın en önemli sonucu, organizatörün sorumluluğunun yalnızca taşımanın organizasyonuyla sınırlı kalmamasıdır. Bu durumda organizatör, eşyanın zıyaı, hasarı ve teslimindeki gecikmelerden, ilgili taşıma hukuku hükümleri uyarınca doğrudan sorumlu tutulabilmektedir. Üstelik taşımayı fiilen başka bir taşıyıcıya yaptırması da bu sorumluluğunu ortadan kaldırmamaktadır.[3]
Önemle belirtmek gerekir ki organizatör, taşıyıcı sıfatıyla sorumlu olduğu hâllerde yalnızca uygun taşıyıcıyı seçtiğini veya organizasyon faaliyetinde gerekli özeni gösterdiğini ileri sürerek de sorumluluktan kurtulamamaktadır. Ayrıca sözleşmede kendisini yalnızca aracı olarak nitelendirmesi de kanundan doğan taşıyıcı sorumluluğunu ortadan kaldırmamaktadır.
- Taşıma Organizatörünün Sorumluluğunun Kapsamı ve Sınırları
TTK m. 928 uyarınca taşıma organizatörü, zilyetliğinde bulunan eşyanın zıyaından ve hasarından sorumludur. Bunun dışındaki zararlardan ise kendisine yüklenen yükümlülükleri ihlal etmesi hâlinde sorumlu tutulabilmektedir. Ancak tedbirli bir tacirin göstereceği özene rağmen önlenemeyecek zararlardan sorumluluğu bulunmamaktadır. Zararın meydana gelmesinde gönderenin davranışının veya eşyanın özel bir ayıbının etkili olması hâlinde ise bu hususlar tazminat sorumluluğunun belirlenmesinde dikkate alınır.[4]
Organizatörün taşıyıcı veya taşıyan sıfatıyla sorumlu olduğu hâllerde ise sorumluluğun kapsamı, taşımanın türüne ve uygulanacak mevzuata göre belirlenmektedir. Bu kapsamda TTK m. 875 ve denizyolu taşımaları bakımından TTK m. 1178 uyarınca eşyanın zıyaı, hasarı ve geç tesliminden doğan sorumluluk söz konusu olabilmektedir. Bununla birlikte, taşıyıcının sorumluluğu sınırsız olmayıp ilgili mevzuatta tazminat miktarlarına ilişkin kanuni sınırlamalar ve sorumluluktan kurtulma sebepleri düzenlenmiştir.[5]
Zamanaşımı ve hak düşürücü süreler bakımından da uygulanacak taşıma rejimi önem taşımaktadır. Nitekim taşıma işleri komisyonculuğundan doğan istemler TTK m. 930 uyarınca kural olarak bir yılda zamanaşımına uğrarken, denizyoluyla eşya taşımalarında TTK m. 1188 kapsamında bir yıllık hak düşürücü süre öngörülmüştür. Ayrıca kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi hâlinde taşıyıcının sorumluluğu sınırlandırma hakkını kaybetmesi de mümkündür.[6]
- Taşıma Organizatörünün Hukuki Risklerinin Önlenmesi
Sözleşmenin Kapsamı ve Taşıyıcı Sıfatının Kazanılması: Taşıma organizatörünün üstlendiği hizmetlerin kapsamı ve hukuki sıfatı, sözleşme ve taşıma belgelerinde açıkça belirlenmelidir. Özellikle taşıma giderlerini de kapsayan tek bir bedelin kararlaştırılması veya organizatörün kendi adına düzenlediği House Bill of Lading (HBL) kapsamında taşıyan sıfatını üstlenmesi, organizatörün taşıyıcı veya taşıyan sıfatıyla sorumlu tutulmasına neden olabilmektedir.[7] Bu nedenle taşıma bedelinin belirlenmesi ve taşıma belgelerinin düzenlenmesi aşamalarında, üstlenilen sorumlulukların hukuki sonuçları dikkate alınmalıdır. Bununla birlikte, TTK m. 854 uyarınca taşıma organizatörünün kanundan doğan sorumluluklarının önceden kaldırılması veya hafifletilmesi sonucunu doğuran sözleşme hükümleri geçersizdir.
Fiilî Taşıyıcılarla İlişkiler: Organizatör ile fiilî taşıyıcı arasındaki sözleşmelerin müşteriye karşı üstlenilen yükümlülüklerle uyumlu olması önem arz etmektedir. Özellikle taşıyıcının sorumluluğu, sigorta yükümlülükleri ve organizatörün olası tazminat ödemeleri bakımından rücu hakları açıkça düzenlenmelidir.
Gönderenin yükümlülükleri: Taşınacak eşyanın niteliğine ilişkin bilgilerin doğruluğu, gerekli belgelerin temini, ambalajlama ve tehlikeli yük bildirimine ilişkin yükümlülüklerin sözleşmede açıkça belirlenmesi; taşıma sürecindeki talimatların ise mümkün olduğunca yazılı olarak alınması ve muhafaza edilmesi gerekmektedir.
Sigorta, değer beyanı ve bildirim: Emtia sigortasının yaptırılıp yaptırılmayacağı, teminat kapsamı ve sigorta yükümlülüğünün hangi tarafa ait olduğu açıkça kararlaştırılmalıdır. Ayrıca eşyanın zıyaı, hasarı veya gecikmesi hâlinde yapılacak bildirimler ile uygulanacak kanuni sürelerin takip edilmesi, olası hak kayıplarının önlenmesi bakımından önem taşımaktadır.
- Sonuç
Taşıma organizatörünün hukuki sorumluluğu, yalnızca sözleşmede kendisine verilen sıfata göre değil, üstlendiği yükümlülükler, taşıma faaliyetinin niteliği ve ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde belirlenmektedir. Özellikle organizatörün belirli hâllerde taşıyıcı veya taşıyan sıfatıyla sorumlu tutulabilmesi, taşıma sürecinde meydana gelebilecek zararlardan doğrudan sorumluluk üstlenmesine neden olabilmektedir.
Bu nedenle taşıma organizasyonu faaliyetlerinde sözleşmelerin ve taşıma belgelerinin hukuki niteliğinin doğru belirlenmesi, tarafların yükümlülüklerinin açıkça düzenlenmesi ve olası sorumluluk risklerinin önceden değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır. Söz konusu süreçlerin hukuki danışmanlık çerçevesinde yürütülmesi, ileride doğabilecek uyuşmazlıkların ve hak kayıplarının önlenmesine katkı sağlayacaktır.
Saygılarımızla,
Gülaç Hukuk Bürosu
[1] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, md. 918.
[2] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, md. 918.
[3] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m. 875, 879 ve 1191/1.
[4] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m. 928.
[5] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m. 875, 882, 1178 ve 1186. TTK m. 882 kapsamında kilogram başına 8,33 SDR; denizyolu taşımalarında ise TTK m. 1186 kapsamında kural olarak koli veya ünite başına 666,67 SDR yahut kilogram başına 2 SDR sınırlarından yüksek olanı esas alınmaktadır. Uluslararası karayolu taşımalarında CMR Konvansiyonu'nun uygulanabilirliği ayrıca değerlendirilmelidir.
[6] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, md. 855, 930, 1187 ve 1188.
[7] 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, md. 921, 1238/1.